کات بۆ ژه‌نەڕاڵی پاییز

مرۆڤێکی گەورەی نیشتمان کە که‌س خه‌مبارییه‌که‌ی بەهه‌ند وه‌رنه‌گرتبوو

 

ژه‌نەڕاڵی پاییز، له سه‌ره‌تای پاییزێکدا ماڵئاوایی کرد، که سه‌ره‌تایه‌کی پڕ کاره‌سات بوو بۆ کورد، سه‌ره‌تایه‌ک، که هه‌موومان سه‌رقاڵ ده‌کات به‌خۆیه‌وه، به‌شێوه‌یه‌ک، که خۆشه‌ویسته‌کانی خۆیشمان له‌بیر بچێته‌وه، چونکه خه‌مه‌کانمان هێنده گه‌وره‌ن، وه‌ک ئه‌وه‌ی بڵێیت له ئۆکتۆبه‌ری ساڵی دوو هه‌زار و حه‌ڤده‌وه پاییز بڕیاری دابێت، که نه‌هێڵێت بێ کۆسپ بین. ژه‌نەڕاڵ، نامۆیه‌کی ناو نیشتمانی خۆی بوو، به‌شێوه‌یه‌ک نامۆ، که ته‌نانه‌ت خودی خۆی به پێناسی نامۆ بزانێت، وه‌ک ئه‌وه‌ی هه‌ر کات بمانه‌وێت بزانین، که نامۆبوون چییه، غوربه‌ت چییه، ئه‌وا ئه‌وه‌نده‌مان به‌سه بیر له ژه‌نەڕاڵی پاییز بکه‌ینه‌وه و وێنه‌ی ئه‌و بهێنینه پێشچاوی خۆمان. ئیدی تێ ده‌گه‌ین، که نامۆبوون چییه. لێره‌دا هه‌ست به ته‌نیایی ده‌که‌ین، هه‌ست به ئازار ده‌که‌ین، هه‌ست ده‌که‌ین، که هاوڕێمان نییه، که‌س لێمان ناپرسێته‌وه، که‌س خۆشی ناوێین، دواجاریش بیر له خۆکوشتن ده‌که‌ینه‌وه. بیر له خۆکوشتن ده‌که‌ینه‌وه، چونکه جارێک وه‌ک تاکەڕێگای چاره‌سه‌ری غه‌ریبییمانه و جارێکیش وه‌ک دژه‌ ئارگومێنتی ژیان.


ئه‌وه‌ی من له ژه‌نەڕاڵی پاییزدا ده‌مبینی، به‌ده‌ر له ڕه‌تکردنه‌وه‌ی ژیانی خۆی، به‌و هه‌موو خه‌م و ئازاره‌وه، که تێیدا هه‌یبوو، هه‌مان کاتیش باوه‌ڕی ژه‌نەڕاڵ خۆی بوو، که مردن پێناسێکی ڕێژه‌ییه، به واتایه‌کی دی، که مه‌رگ به واتای کۆتاییهاتن ناهێت. له‌مه‌دا ژه‌نەڕاڵ ڕاست ده‌کات، چونکه نه‌ک به ته‌نیا مرۆڤ، به‌ڵکوو بەگشتی کۆی هه‌موو بوونه‌وه‌ره‌کان، پێکهاته‌یه‌کن له ئه‌نه‌رگیی زیندوو، ئه‌نه‌رگییش نامرێت، به‌ڵکوو فۆڕمی نوێ ده‌دات به خۆی. چۆن ژیان هه‌یه وه‌ک فۆڕمێک، مردنیش ده‌ستپێکردنێکی نوێیه له فۆڕمێکی نوێدا. ئه‌وه‌ی له مردن ناترسێت، له ژیان تێگه‌یشتووه. ئه‌وه‌شی له ژیان تێده‌گات، به‌ئاگا ده‌مرێت، واتا ژیانی ئاینده‌ی خۆی پلان ده‌کات، مه‌به‌ست لێره‌دا ژیانی دوای مه‌رگه. ئه‌م هیپۆتێزه‌یه سپیریتوێله. ئه‌وه‌ی نادیاره بۆ ئێمه، پلانی ژه‌نەڕاڵی پاییزه بۆ ژیانی ئاینده. ده‌شێت له ئاینده‌دا وه‌ک گه‌وره ڕۆماننووسێک بێته‌وه ناومان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی، که دڵنیامان ده‌کات ئه‌وه‌یه، که ژه‌نەڕاڵ هه‌رگیز وه‌ک سیاسییه‌ک ناگه‌ڕێته‌وه لامان. ژه‌نەڕاڵ نایه‌وێت سه‌رقاڵ بێت به شتی تره‌وه، به‌ڵکوو به فێنۆمێنی خۆیه‌وه.


هه‌موو خوێنه‌رێکی ژه‌نەڕاڵیش له‌و نامۆییه‌وه، ژه‌نەڕاڵ ده‌ناسێت. له غوربه‌تا، ئه‌و چه‌مکه ته‌زێنه‌ره‌ی، که ژه‌نەڕاڵ هه‌ر له سه‌ره‌تاوه‌ هه‌موو خوێنه‌رانی خۆی پێ ته‌زاندووه. ژه‌نەڕاڵ پاییزێک نامۆی ده‌کات به جیهانی ئێمه و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه، جیهانی ئێمه نامۆ به ئه‌و. نووسه‌ر و شاعیری ڕاسته‌قینه، ته‌نیا بیرکردنه‌وه به‌رهه‌م ناهێنێت، به‌ڵکوو بەپێچه‌وانه‌وه، چ له بیرکردنه‌وه‌کانیدا ده‌ژی و چ پراکتیزه‌شی ده‌کات. کاتێک شاعیر خاوه‌نی خه‌ونه، خه‌ونی ئازادی، به‌ختیاری، خۆشگوزه‌رانی، پێکه‌وه‌یی له ڕێز و خۆشه‌ویستی و بۆ یه‌ک له‌وێ بووندا، چاوه‌ڕوانی ڕیالیزه‌کردنی خه‌ونه‌کانیشی ده‌کات. ئه‌و خۆی یه‌که‌م جار یه‌که‌م هه‌نگاو بۆ ڕیالیزه‌کردنی ئه‌م خه‌ونه ده‌نێت و چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌یه، که خه‌ڵکانی تریش هه‌نگاو بنێن، به ده‌ستپێکردنی ئه‌وانیش، خه‌ونی شاعیر ڕیالیزه ده‌بێت. ئالێره‌دا پێویستمان به‌وه‌یه، که زانستیانه بیر له‌وه بکه‌ینه‌وه، که ئاخۆ چۆن ده‌توانرێت بیرکردنه‌وه‌یه‌ک، خه‌یاڵێک، خه‌ونێک ڕیالیزه بکرێت؟ وه‌ڵام، به ڕێسۆنانس. ڕێسۆنانس چییه؟ ڕێسۆنانس چه‌مکێکی لاتاینه و به واتای ده‌نگدانه‌وه دێت. بیهێنه به‌رچاوی خۆت، که تۆ له ژووره‌وه له هۆڵه‌که‌تدا دانیشتوویت، هۆڵێک، که ڕووبه‌رێکی گه‌وره‌ی په‌نجه‌ره‌یه، له‌ناکاو فڕۆکه‌یه‌کی جه‌نگیی دوژمن به نزمیی به‌سه‌ر ماڵه‌که‌تدا ده‌فڕێت. شه‌پۆلی ده‌نگی فڕۆکه‌که هێنده بڵنده، که شه‌پۆله‌کان ده‌گوێزرێنه‌وه بۆ ناو هه‌موو ته‌نێکی ماڵه‌که، به‌تایبه‌ت شووشه‌کانی په‌نجه‌ره‌کان، بڵندیی فریکوێنزی ده‌نگی فڕۆکه‌که، کاتێک به شووشه‌کاندا تێده‌په‌ڕێت، خاوه‌نی ئه‌نه‌رگییه‌کی زۆر له‌وه زیاتره، که شووشه‌کان هه‌یانه، ئه‌مه‌ش وه‌ها ده‌کات، که ستراکتووری شووشه‌کان له‌به‌ریه‌ک هه‌ڵبوه‌شێن و بشکێن.


ڕێسۆنانس بریتییه له ناردنی داتا، زانیاری، بیرکردنه‌وه له شه‌پۆلی ئێلێکترۆنیدا، که بۆ وه‌رگری ده‌نێرێت. ده‌نگی فڕۆکه‌یه‌کی جه‌نگییش خاوه‌نی وه‌رگری خۆیه‌تی، چ ئێمه وه‌ک مرۆڤ، هه‌مانکاتیش ئاژه‌ڵ و بوونه‌وه‌ره‌کانی تریش، که هێز و توانای گوێکانمان لاوازترن وه‌ک له شه‌پۆله‌کانی ده‌نگی فڕۆکه‌که، به‌م شێوه‌یه، شه‌پۆلی ده‌نگی فڕۆکه‌که ده‌توانێت زیان به گوێمان بگه‌یه‌نێت، هه‌روه‌کوو چۆن ستراکتۆری شووشه‌کان له‌به‌ریه‌ک هه‌ڵده‌وه‌شێنێت و ده‌یانشکێنێت. بۆمباکانیش له بچووکیانه‌وه هه‌تاوه‌کوو گه‌وره‌یان، خاوه‌نی هه‌مان پرۆسێسن.


ئه‌م ڕێسۆنانسه خاوه‌نی هه‌مان پرۆسێسه له بیرکردنه‌وه‌ی ئێمه‌ی مرۆڤدا، هه‌ندێکمان خاوه‌نی فریکوێنزێکی به‌هێزترین و هه‌ندێکیشمان خاوه‌نی فریکوێنزی لاوازین. ڕێسۆنانسی بیرکردنه‌وه، به وێنه‌ی فڕۆکه‌ جه‌نگییه‌کان توانای خستنه‌وه‌ی زیانیان هه‌یه. لێره‌دا مرۆڤه‌کان وه‌ک شووشه‌یه‌ک ناشکێن، به‌ڵام لاواز ده‌بن، تووڕه ده‌بن، خه‌مبار ده‌بن، چونکه شه‌پۆلی ئه‌نه‌رگیی نێردره‌ر به‌هێزتره وه‌ک له وه‌رگر. لێره‌دا ئه‌گه‌ر نێردره‌ر خاوه‌نی بیرکردنه‌وه‌یه‌کی خراپ و زیانبه‌خش بێت، ئه‌وا وه‌رگرێکی لاواز ده‌توانێت زیانی پێبگات. نێردره‌رێکی پۆزه‌تیڤ و باش، دڵپاك و شیرین، به‌خته‌وه‌ریی ده‌خاته‌وه. لێره‌دا ئه‌گه‌ر ژماره‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی، که پۆزه‌تیڤ بیرده‌که‌نه‌وه، دڵپاكن، شیرینن، خۆشه‌ویستیی به‌خشن و به‌خته‌وه‌رییان بۆ هه‌مووان ده‌وێت، زۆر زیاتر بێت له‌وانه‌ی، که خراپ بیرده‌که‌نه‌وه، ئه‌وا هێزی هه‌موو باش بیرکه‌ره‌وه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌کدا له ڕێسۆنانسدا ده‌بن و به هه‌موویان ده‌بنه خاوه‌نی هێز و فریکوێنزێکی به‌هێزتر، وه‌ک له مرۆڤه خراپ بیرکه‌ره‌وه‌کان، به‌م شێوه‌یه، چ یه‌کتریی ده‌پارێزن و چ بیرکردنه‌وه‌ خراپه‌کانیش توانای زیان پێگه‌یاندنیانی نییه.


مه‌رگی ژه‌نەڕاڵی پاییز، مه‌رگێکی داواکراو بوو، ڕێسۆنانسێک، که به‌رهه‌می باوه‌ڕ و بیرکردنه‌وه‌ی ژه‌نەڕاڵ خۆی بوو. بیرکردنه‌وه له مه‌رگ، بیرکردنه‌وه‌ی ژه‌نەڕاڵ خۆی بووه له ده‌یان ساڵ پێش ئێستاوه. ژه‌نەڕاڵ له کاتێکی نادیاره‌وه بۆ ئێمه، بیری له خۆکوشتن کردووەته‌وه، به‌هۆی هه‌ر هۆکارێکه‌وه بووبێت، هیچ له باسه‌که ناگۆڕێت. ده‌شێت ژه‌نەڕاڵ له ده‌یان ساڵی ڕابردوودا له ڕێگای بیرکردنه‌وه‌ی لۆگیکانه‌وه ڕێگریی له‌م خۆکوژییه کردبێت، لێ دواجار هیچ لۆگیک نه‌یتوانی ڕایبگرێت، چونکه حه‌ز و ویست و ئاره‌زوویه‌کی قووڵی نائاگایی خۆی بوو، وه‌ک داوایه‌ک بۆ ژیان. لێره‌دا هه‌ستی ژیان، یاخود واتای ژیان بۆ که‌سێک، واتای ئه‌وه نییه، که مرۆڤێکی سه‌رکه‌وتوو بیت، مرۆڤێکی خاوه‌ن پۆست و سه‌رمایه و ده‌سته‌ڵات، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه، واتای ژیان ئه‌وه‌یه، که مرۆڤێکی باش بیت. ژه‌نەڕاڵی پاییزیش مرۆڤێکی باش بوو، مرۆڤێکی که‌موێنه بوو، که که‌س خه‌مبارییه‌که‌ی بەهه‌ند وه‌رنه‌گرتبوو. ئێستاش، که ماڵئاوایی لێ کردین، من هه‌ست ده‌که‌م، که بایه‌کی ساردی هه‌سته‌کانی ئێمه له بۆ ئه‌و ده‌یته‌زێنێت.


ژه‌نەڕاڵ خۆی ده‌گێڕێته‌وه، که مێژووی تێکه‌ڵبوونی به پاییز له هۆنراوه‌کانیدا ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سه‌ره‌تای ساڵی حه‌فتاکان، لێ له هه‌مان کاتیشدا له ته‌مه‌نێکی پێشتر و گه‌نجتردا، پاییزی به وێنه کێشاوه. پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه، که بۆچی پاییز له هه‌ندێک کولتوورد،ا بۆ نموونه له کولتووری کوردییدا به واتای خه‌مباری و نغرۆبوون و مه‌رگ دێت؟ بۆچی له هه‌ندێک کولتووری تردا، بۆ نموونه ئه‌وروپا، به‌تایبه‌ت ئه‌ڵمانیا، پاییز وه‌رزی شه‌رابی سوور خواردنه‌وه، کتێب خوێندنه‌وه، کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی و زانستی، وه‌رزی دڵداری، وه‌رزی له‌یه‌ک نزیکبوونه‌وه و چالاکیی سۆسیال دێت.


له کولتووری کوردییدا ئه‌ده‌ب فاکتۆرێکی گه‌وره‌یه له‌سه‌ر بوونه‌کان و بوونیان به شتێکی تر. لێره‌دا شاعیره کاریگه‌ره‌کانی کورد، پێناسێکی خه‌مباریان داوه به پاییز، نه‌ک له‌به‌رئه‌وه‌ی، که پاییز وه‌رزێکی خه‌مباره، نه‌خێر، چونکه خۆیان یان ئه‌وه‌تا به ڕێکه‌وت له پاییزێکدا خه‌مبار بوون و پاییزیان تێکه‌ڵ به بیرکردنه‌وه و بارودۆخه‌کانیان کردووه، یان ئه‌وه‌تا که‌سایه‌تییه‌کی خه‌مبار بوون (دێپرێسڤ) بوون و خه‌مباریی خۆیان به تایبه‌ت له پاییزدا تێکه‌ڵ به سروشت کردووه، به‌هۆی ئه‌وه‌ی، که بارانی زیاتر ده‌بارێت، گه‌شێکی سارد و ته‌زێنه‌ره، پڕ ته‌مومژه، ڕۆژ زوو ئاوا ده‌بێت و دره‌نگ هه‌ڵدێت، وه‌ک ئه‌وه‌ی به تاریکیی له ماڵ بێینه ده‌ر و به تاریکییش بێینه‌وه ماڵه‌وه، سروشت چیدی سه‌وز نییه، گه‌ڵاکان زه‌رد ده‌بن و ده‌وه‌رن. ئه‌م زه‌ردبوون و وه‌رینه پێناسێکی نێگه‌تیڤی پێده‌درێت، که زیاتر نێگه‌تیڤانه کاریگه‌رێتیی له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی تاک ده‌بێت. لێ ئه‌م زه‌ردبوون و وه‌رینه، هه‌ر له کولتووری ئه‌ڵمانییدا پێناسێکی پۆزه‌تیڤ و به‌هێزی پێده‌درێت، بۆ نموونه، به وه‌رزی به‌روبووم، به‌تایبه‌ت توو، به هه‌موو جۆره‌کانیه‌وه. دیاره له کولتووری کوردییدا ئێمه گۆیژ (گێوژ)مان هه‌یه، به‌ڵام له ئه‌وروپادا پۆلێن ده‌کرێت، هه‌موویان پێیانده‌گوترێت توو، به‌ڵام هه‌ر تووه و جۆرێکه، هه‌ر بۆیه هه‌ر تووه‌ و ناوێکی هه‌یه، به‌ڵام هه‌موو تووه‌کان پێشناویان تووه. پاییز وه‌رزێکی پڕ گوڵ و میوه‌یه، ته‌نانه‌ت باڵنده‌کان بۆ میوه‌ خواردن سه‌فه‌ری ئه‌و وڵاتانه ده‌که‌ن، که پاییزیان هه‌یه.


ژه‌نەڕاڵی پاییز تاکه شاعیر نییه، که خۆی کوشتووه و خۆی ده‌کوژێت، به‌ڵام شاعیران و ئه‌ده‌بنووسان زیاتر خۆیان ده‌کوژن، وه‌ک له نووسه‌رانی تر. پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه، بۆچی؟ وه‌ڵام، چونکه به‌شێکی گه‌وره‌ی شاعیران و ئه‌ده‌بنووسان خه‌مبارنووسن، نێگه‌تیڤ بیرده‌که‌نه‌وه و به تۆزقاڵ چییه هیوا له ژیانیاندا نامێنێت. به‌شێکی گه‌وره‌ی تێکستی کوردی پڕه له بیرکردنه‌وه له خۆکوشتن، ڕه‌شبینی، خه‌مباری، ته‌نیایی ...هتد. ئه‌مانه هه‌موو کاریگه‌رییان له‌سه‌ر خوێنه‌ر و گوێگر هه‌یه و زیان به ده‌روونی تاک ده‌گه‌یه‌نن. له نوێترین کلیپی کوردیدا، گۆرانیبێژێک ده‌ڵێ، ئیمڕۆ بۆ به‌ختی ڕه‌شم قاوه‌یه‌ک ده‌گرمه‌وه. ئه‌مه ساده‌تریین نموونه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی نێگه‌تیڤی تاکی کورده. من چاوه‌ڕوانی شاعیرێک ده‌که‌م، که شۆڕشێک به‌سه‌ر ئه‌م کولتووره نێگه‌تیڤه‌دا بکات و ژیانی ڕۆژانه‌ی کورد، به شیعره‌کانی پڕ بکات له قاقای پێکه‌نین و دڵخۆشی.


مێشک ئه‌و کاره ده‌کات، که تاک بیری لێ ده‌کاته‌وه. کاتێک مرۆڤێکی خه‌مبار نۆیرۆنێک له مێشکیدا بۆ خه‌مباریی به‌رهه‌م دێنێت، ئه‌وا کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ته‌واوی مێشک ده‌بێت، ئه‌مه‌ش ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی، که تاک ڕۆژانه له هه‌ر ئاریالێکی مێشکیدا چه‌نده‌ها نۆیرۆن بۆ خه‌مباریی به‌رهه‌م بهێنێت. بۆ نموونه، له سه‌نته‌ری بیرکردنه‌وه و لۆگیکیدا خاوه‌نی چه‌نده‌ها نۆیرۆنی خه‌مباره، که خه‌مبار بیر ده‌کاته‌وه، بیرکردنه‌وه کاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌ست هه‌یه، له سه‌نته‌ری هه‌ستیشیدا خاوه‌نی چه‌نده‌ها نۆیرۆنی خه‌مباره. کۆمبینیره‌کردنی یاخود تێکه‌ڵبوون به یه‌کی بیرکردنه‌وه‌ی خه‌مبار و هه‌ستی خه‌مبار، ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی سیگناڵ له سه‌نته‌ری هه‌سته‌کانه‌وه بنێرێت بۆ فرۆنتاڵ لاپن، له‌وێشه‌وه بۆ توێکڵه‌کانی زێنزۆر، له‌وێشه‌وه بۆ توێکڵه‌کانی مۆتۆریک، به‌م شێوه‌یه کاریگه‌ریی فیسیۆلۆگیی له‌سه‌ر تاک داده‌نێت، بۆ نموونه، تاک دڵی خێرا لێده‌دات، ده‌له‌رزێت، خه‌مبار ده‌بێت و پاشان فرۆنتاڵ لاپن بڕیار له‌سه‌ر مامه‌ڵه‌یه‌ک ده‌دات، که ئه‌ویش خۆکوشتنه.


به گشتی له جیهاندا، دێپرێسیۆن (نه‌خۆشیی خه‌مباریی) به‌شێکی گه‌وره‌ی ژیانی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵی داگیر کردووه و کۆمه‌ڵگای کوردییش بێبه‌ش نییه له‌م نه‌خۆشییه. تاکی دێپرێسیڤ به‌هۆی هه‌ڵکه‌وته‌ی ستراکتۆری که‌سایه‌تییه‌وه، که منێکی لاواز ده‌به‌خشێت به تاک، به‌هۆیه‌وه تووشی شێواندنێکی تری که‌سایه‌تییشی ده‌کات، که ناو ده‌نرێت شێواندنی خۆگونجاندن. بۆ نموونه، کاتێک منداڵێک، گه‌نجێک خاوه‌نی منێکی لاوازه، خاوه‌نی شێواندنی خۆگونجاندنه، کاتێک دایکی ده‌مرێت، باوکی ده‌مرێت، خوشک یان برا یان هه‌ر که‌سێکی نزیکی، ئه‌وا ناتوانێت به‌بێ ئه‌و که‌سه‌ درێژه به ژیان بدات. پێی وایه، که له‌دوای ئه‌و ژیانی ئه‌م هیچ واتایه‌کی نییه، ژیانی ئه‌م به‌بێ ئه‌و هیچ نرخێکی نییه، هه‌ر بۆیه باشتره بمرێت، باشتره خۆی بکوژێت.


تاک ده‌بێته خاوه‌نی ئه‌وه‌ی، که بیری لێ ده‌کاته‌وه، تاک باش بیر بکاته‌وه، ده‌بێته خاوه‌نی باشه، خراپ بیر بکاته‌وه، ده‌بێته خاوه‌نی خراپه. کاتێک گه‌نجێک له ژیانی دڵدارییدا به‌هۆی هه‌ر شتێکه‌وه بێت تووشی لێکجیابوونه‌وه ده‌بێت، ئه‌وا بیرکردنه‌وه‌ی بڕیار له‌سه‌ر ژیانی ئاینده‌ی ده‌دات. یان ئه‌وه‌تا هه‌تا مه‌رگی خه‌مبار و ته‌نیا ده‌مێنێته‌وه، یان ئه‌وه‌تا له‌گه‌ڵ که‌سێکی تردا درێژه به ژیان ده‌دات و ژیانێکی خۆش ده‌ژی. تاکی ته‌ندروست ده‌چێته ژیانی خه‌ڵکانی تره‌وه. ده‌رچوونی ئه‌م له ژیانی هه‌ر یه‌کێکی تردا، یاده‌وه‌رییه خۆشه‌کان له‌گه‌ڵ خۆی ده‌بات و یاده‌وه‌رییه ناخۆشه‌کانیش کاریان تێدا ده‌کات و ناهێڵێت کاریگه‌ریی له‌سه‌ری دابنێن. ئه‌و کچه‌‌ی ده‌یان کوڕ له ژیانیدا بووه، به‌خته‌وه‌رتر ده‌ژی له ژیانی دڵدارییدا، وه‌ک له‌و کچه‌ی ئه‌زموونی که‌متره. بۆ کوڕیش هه‌مان شێوه‌یه. ئه‌و کوڕه یان ئه‌و کچه‌ی، که ته‌نیا یه‌کجار بۆ دوو سێ جار خۆشه‌ویستیی کردووه، کاتێک به‌رامبه‌ره‌که‌ی ده‌یه‌وێت لێی جیابێته‌وه، ئه‌وا به هه‌ڕه‌شه‌ی خۆکوشتن به‌رامبه‌ره‌که‌ی ڕاده‌گرێت، کاتێکیش به‌رامبه‌ره‌که‌ی هه‌ر ده‌ڕوات و گوێی پێنادات، ئه‌وا یان ئه‌وه‌تا دوای ڕۆیشتنی به‌رامبه‌ر خۆی ده‌کوژێت، یان ئه‌وه‌تا ماوه‌یه‌ک دوای ڕۆیشتنی خۆی ده‌کوژێت. بیرکردنه‌وه له خۆکوشتن له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نی تاکدا ده‌ڕوات، ڕاوه‌ستانی ئه‌م بیرکردنه‌وه‌یه، ته‌نیا له ڕێگای ئاگاییه‌وه ده‌بێت، ئه‌گه‌ر هاتوو تاک خۆی توانای یارمه‌تییدانی خۆی نه‌بوو، ئه‌وا پێویستی به یارمه‌تیی ده‌روونناسییانه و مێدیسین هه‌یه.


شاردنه‌وه‌ی کێشه‌‌ی ده‌روونی و نه‌خۆشیی ده‌روونی له کولتووری کوردییدا زیانێکی گه‌وره‌ی به تاک گه‌یاندووه. له کولتووری کوردیدا هیچ شتێک له‌وه نه‌نگی تر نییه، که خاوه‌نی کێشه یان نه‌خۆشییه‌کی ده‌روونی بیت، به‌ڵام تاک به شانازی و شکۆوه له‌به‌رده‌می کامێرادا بۆ پێشکه‌شکارێک ده‌دوێت و ده‌ڵێ، نه‌خۆشیی کانسه‌رم هه‌یه، جه‌ڵته‌ی مێشک لێی داوم، گورچیله‌کانم کار ناکه‌ن، سییه‌کانم له سه‌دا بیست کاپاسیتێتیان ماوه، توانای کارکردنیان ماوه ...هتد. به‌ڵام تاک پێی شه‌رمه، باس له کێشه‌یه‌کی ده‌روونیی خۆی بکات. وه‌ک ئه‌وه‌ی نه‌خۆشیی سۆماتی پڕ شانازی و شکۆ بێت و نه‌خۆشیی ده‌روونییش نه‌نگی.


هاینڕیش فۆن كڵایست، یه‌کێک له خه‌مبارترین شاعیره‌کانی سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌ی ئه‌ڵمانیا، که وه‌ک ژه‌نەڕاڵی پاییز، که‌سێکی هه‌ژار و دێپرێسڤ بوو، وه‌ک ژه‌نەڕاڵ هه‌ر له سه‌ره‌تاوه،‌ بیرکردنه‌وه له خۆکوشتن داگیری کردبوو، که دواجار له ته‌مه‌نی سی و چوار ساڵیدا پراکتیزه‌ی کرد. پراکتیزه‌کردنێک، که له‌گه‌ڵ خۆشه‌ویسته‌که‌یدا پێکه‌وه خۆیان ده‌کوژن. خۆکوشتنی ڤانکۆخ، وه‌ک تراژیدیاتریین ڕووداوی ژیانی هونه‌رمه‌ندێک، ڤانکۆخ چه‌ند خه‌م، ئه‌وه‌نده‌ش هه‌ژاریی کوشتی، یه‌کێک له ڕووداوه‌کانی بیۆگرافیی ڤانکۆخ، باس له گۆڕینه‌وه‌ی تابلۆیه‌کی ده‌کات به سه‌موونێک، چونکه پاره‌ی پێنابێت سه‌موونێک بکڕێت. دووکانداره‌که، نه‌ک به‌وه‌ی، که به مامه‌ڵه‌که‌ ڕێک ده‌که‌وێت، نه‌خێر بێزار ده‌بێت، بۆیه سه‌موونه‌که به تابلۆیه‌ک ده‌گۆڕێته‌وه، پاشان تابلۆکه‌ش فڕێ ده‌داته زبڵدانه‌که‌وه. ده‌گێڕنه‌وه و ده‌ڵێن، له هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی بیستدا، که ژه‌نەڕاڵی پاییز هه‌مانشێوه بۆ پێداویستییه‌کی بچووک هۆنراوه‌ی له‌گه‌ڵ گۆرانییبێژانی ئێمه‌دا گۆڕیوه‌ته‌وه.


ده‌یڤید فۆسته‌ر واڵێس، مامۆستای خوێندنه‌ باڵاکان و یه‌کێک له نووسه‌ره دیاره‌کانی ئه‌مێریکا، هاوشێوه‌ی ژه‌نەڕاڵی پاییز، دێپرێسیڤ و خاوه‌ن بیرکردنه‌وەیە له خۆکوشتن، له ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵیدا فیشه‌کێک ده‌نێت به‌ سه‌ری خۆیه‌وه. هاوشێوه‌ی ژه‌نەڕاڵی پاییز، کتێبێکی بچکۆلانه‌ی شه‌ست لاپه‌ڕه‌یی به ناوی (ئه‌مه ئاوه) جیهان داگیر ده‌کات.


نه‌خۆشبوونی ژه‌نەڕاڵی پاییز، ناتوانرێت نکۆڵیی لێ بکرێت، نه‌خۆشیی دێپرێسیۆن (خه‌مباریی)، که له هه‌ڕه‌تی گه‌نجێتییه‌وه له‌گه‌ڵ خۆی ده‌یهێنێت بۆ ئاینده‌ی. دیاره دێپرێسیۆن تووشی هه‌موو که‌سێک ده‌بێت، هه‌ندێکمان هه‌ر درکیشی پێناکه‌ین، که دپرێسیۆنمان هه‌یه، به‌ڵام به‌هێزیی تاک و چالاکییه‌کانی ڕۆژانه‌ی وه‌ها ده‌کات، که به‌بێ تێڕاپیی و یارمه‌تیی ده‌ره‌کی، زاڵ بێت به‌سه‌ر نه‌خۆشییه‌که‌دا و کۆتایی پێ بهێنێت. هه‌ر که‌سێک یه‌ک جار تووشی دێپرێسیۆن ببێت، مه‌ترسیی له‌ سه‌دا شه‌ستی تووشبوونه‌وه‌ی له‌سه‌ره. هه‌ر که‌سێک زیاد له جارێک تووشی دێپرێسیۆن بووبێت، ئه‌وا مه‌ترسیی له سه‌دا هه‌شتای تووشبوونه‌وه‌ی له‌سه‌ره. هه‌ر که‌سێک چه‌ندیین جار تووش بووبێت، ئه‌وا نه‌خۆشییه‌که ده‌بێته کرۆنی و بۆ هه‌میشه ده‌مێنێته‌وه. ژه‌نەڕاڵی پاییز دێپرێسیۆنه‌که‌ی کرۆنی بوو. سیمپتۆمه‌کانی ژه‌نەڕاڵی پاییز، نیشانه‌کانی نه‌خۆشیی دێپرێسیۆن له ژه‌نەڕاڵی پاییزدا، بریتیی بوون له:
1. ڕۆچوون (ڕۆچوونێکی ڕۆحیی).
2. له‌ده‌ستدانی ئاره‌زوو و ویست.
3. له‌ده‌ستدانی ئه‌نه‌رگی و تێندێنسێکی گه‌وره بۆ ماندووبوون.
ئه‌م سێ نیشانه‌ی نه‌خۆشییه، ئه‌م سێ سیمپتۆمه، به به‌رده‌وامیی له ژیانی ژه‌نەڕاڵدا بووه. لێ له‌ژێر ئه‌م سێ سیمپتۆمه سه‌ره‌کییه‌وه، چه‌ندیین سیمپتۆمی تر له ژیانی ڕۆژانه‌ی ژه‌نەڕاڵدا هه‌بووه وه‌ک:
1. لاوازبوونی ئاگایی.
2. که‌مبوونی هه‌ست بەخۆکردن.
3. بیرکردنه‌وه‌ی نێگه‌تیڤ، سه‌باره‌ت به ئاینده‌ی خۆی.
4. تووندبوون، یاخود لاوازبوونی جووڵه‌ی ده‌روونی و فیزیکی.
5. که‌م خه‌وی.
6. که‌م خۆراکی.
7. بیرکردنه‌وه له خۆکوشتن.
ئه‌وه‌ی خاوه‌نی ئه‌م سیمپتۆمانه‌یه، نه توانای کارکردنی هه‌یه، نه توانای چالاکیی هه‌یه، نه ئومێدی به باشبوون هه‌یه. ئه‌وه‌ی خاوه‌نی ئه‌م سیمپتۆمانه‌یه، خۆی هه‌وڵی مێدیسینیره‌کردنی خۆی ده‌دات، ئه‌ویش له ڕێگای په‌نابردنه به‌ر جگه‌ره‌کێشانێکی زۆر و...هتد. ژه‌نەڕاڵی پاییز خاوه‌نی یه‌ک دیوانی بچکۆلانه‌ بوو، ئه‌مه واتای ئه‌وه نییه، که توانای هه‌ر ئه‌وه‌نده بوو، نه‌خێر بەپێچه‌وانه‌وه، به‌ڵام نه‌خۆشییه‌که‌ی ژه‌نەڕاڵ هۆکار بووه له‌وه‌ی، که ویست و ئاره‌زووی نووسینی نه‌مێنێت. له کۆمه‌ڵگای کوردییدا به چاوی نزم ته‌ماشاکردنی خه‌ڵکی کولتووره، ئه‌مه‌ش هه‌موو چین و توێژه‌کانی کۆمه‌ڵگای گرتووەته‌وه، ته‌نانه‌ت ده‌زگای پۆلیسیش به چاوی که‌م ته‌ماشای هاووڵاتییانی ده‌کات، به‌بێ ئه‌وه‌ی بیر بکاته‌وه له‌وه‌ی که بۆچیی تاکێکی کۆمه‌ڵگا مادده‌ی هۆشبه‌ر به‌کار ده‌هێنێت. ئه‌وانه‌ی به‌کارهێنه‌ری مادده‌ی هۆشبه‌رن، کڵاسیفیسیره ده‌کرێن، هه‌ندێکیان کریمینێڵن، هه‌ندێکیان بازرگانیی پێوه‌ ده‌که‌ن، هه‌ندێکیان بۆ خۆشیی به‌کاری ده‌هێنن، هه‌ندێکیشیان نه‌خۆشن و ده‌یانه‌وێت نه‌خۆشییه‌که‌یان بیر بچێته‌وه، که ئه‌مه‌ش ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی، که زیاتر زیانیان پێ بگه‌یه‌نێت، وه‌ک له‌وه‌ی سوودیان پێ ببه‌خشێت.


شه‌رمه، که له ماڵئاوایی ژه‌نەڕاڵدا، دووره‌په‌رێز ده‌وه‌ستین و ده‌ترسین له‌وه‌ی، نه‌باده پریشکی تانه‌یه‌کمان به‌ر بکه‌وێت. من هاوڕێت نه‌بووم ژه‌نەڕاڵ، لێ ده‌مه‌وێت پێت بڵێم:
له به‌هاردا بگه‌ڕێره‌وه ژه‌نەڕاڵ
هه‌ناوی گوڵ و گوڵزارت بۆ ده‌‌که‌‌ین به ماڵ،
خۆرهه‌تاو به هاوکارت
ژیانت پڕ له ساماڵ..
به قاقا بماندوێنه
به تۆنی پیانۆ بماننوێنه..
بگه‌ڕێوه وه‌ک موسیککارێکی به‌خته‌وه‌ر
بگه‌ڕێوه وه‌ک ڕۆماننووسێکی هانابه‌ر..
هانات بۆ بێنن گه‌وره‌ و بچووک و کچ و کوڕ
په‌له‌یان بێت بێنه دیدارت
کوڕانی کرماشان و کچانی لوڕ..
کوڕانی هه‌ولێر و کچانی سلێمانی
له‌گه‌ڵتدا به‌خته‌وه‌رن شه‌و تا به‌یانی..
کچانی کۆبانێ و کوڕانی ماردین
هاوار بکه‌ن و بڵێن،
ژه‌نەڕاڵ تۆ وه‌ره، به‌ڵێن بێت ئێمه‌ش بۆ تۆ له‌وێ ده‌بین،
له به‌هاردا وه‌ره‌وه
به‌خته‌وه‌ر، دڵشاد
گۆرانی بۆ ژیان بڵێره‌وه،
له‌ به‌هارێکدا وه‌ره‌وه، ئێمه ئازاد و سه‌ربه‌ست بین..
به ساوایی له باوه‌شت ده‌که‌ین
له گه‌نجییتدا ده‌ستت ده‌گوشین،
کاتێک پرچت دیسان ماش و برنجی ده‌بێت،
گه‌وره و بچووک، حه‌یرانت ده‌بین
سه‌ربه‌رزین پێت، گۆرانیی بۆ بوونت ده‌ڵێین..
تا تۆ دێیته‌وه ئێمه ده‌گۆڕێین
میره‌بان و دڵ گه‌وره و شاد
به ڕێگاوه‌ین چ بۆ تۆ و چ بۆ پێکه‌وهژیانێکی باشتر ده‌گه‌ڕێین..

 

logo

Copyright ©2019 Basnews.com. All rights reserved