عێراق.. ئایندەیەکی لێڵ!

شارستانیەتی پێش هاتنی عەرەبەکان هەبووە بەڵام دوای هاتنی ئەوان رووخاوە

 

ئایا عێراق دەبێتە، یان دەکرێتە وڵاتێکی دیموکراتی؟ رەنگە زۆر بە سادەیی وەڵامی بەڵێی ئەم پرسیارە ببیستین، بەڵام ئەگەر بپرسین چۆن و بە چ میکانیزمێک ئەوە دەکرێت، یان روو دەدات؟ دیسان رەنگە ئەوە ببیستین، وەکوو هەر دەوڵەت و کۆمەڵگەیەکی تری ئاسایی، کۆمەڵگە و دەوڵەتی عێراقیش دەشێت ببێتە سیستێمێکی دیموکراتی، بەڵام ئایا بەڕاستی ئەگەری بەدیموکراسیبوونی کۆمەڵگە دواکەوتووەکان، کۆمەڵگە بنیات و عەقڵ خێڵایەتی و ئایینی و داخراو و تائیفییەکان هەیە؟ ئەگەر هەیە چۆن و بە چ شێوەیەک و کام دیموکراسی؟ ئایا دیموکراسی بە بڕیار و تەنیا بە رووخاندنی سیستمێکی بەڕێوەبردن و دروستکردنی سیستمێکی تر لە شوێنەکەیدا دەبێت؟ ئایا چ پەیوەندییەک لەنێوان ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و دیموکراسیدا هەیە؟ ئایا دیموکراسی تەنیا دەستاودەستکردنی دەسەڵاتە؟


ئاشکرایە دیموکراتی و قبووڵکردنی ئەویتر و پێکەوەژیان، لە ئاستی یەکەمدا پەیوەندییان بە پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و پەروەردە و کولتوورەوە هەیە. لە ئاستی دووەمدا، پەیوەندیی بە گواستنەوەی ئاراستەی پەیوەندییەکانەوە هەیە، لە شێوازی هەڕەمییەوە بۆ شێوازی ئاسۆیی. هەروەها کۆی ئەمانەش بنەمان بۆ بەرهەمهێنانی تاکەکەسی خاوەن شوناس، بەو مانایەی، کە زیاتر لە تاکە عەقڵێک و زیاتر لە تاکە بۆچوونێک و تاکە روانینێک و تاکە لێکدانەوەیەک بۆ دنیا هەبێت.


ئاشکرایە کۆمەڵگەی عێراقی، کۆمەڵگەیەکی دواکەوتووی داخراوی خێڵایەتییە، کە تا سەرئێسقان لێوانلێوە لە کولتووری بەدووی عەرەبی و لە کولتووری تاکڕەهەند و دواکەوتووی ئاسۆ تاریکی مەزهەبی، بەجۆرێک بەها و پێگەی مەزهەب و بەها و پێگەی کولتووری بەدوو، گەلێک لە بەهای کەسێتیی عێراقی بەرزتر و سەنگینترن. راستە عێراق لە رووی سەرچاوە سروشتییەکانەوە دەوڵەمەندە و بەپێی سەرچاوە مێژووییەکانیش، دەستکردن بە کشتوکاڵ و داهێنانی یەکەم ئەلفابێت و خوێندن و دانانی یاساش لێرە دەستیان پێکردووە، بەڵام ئاشکرایە، ئەوانە بەرهەمی ئەو ئیتنیک و نەتەوانە بوون، کە پێش هاتنی رەگەزی عەرەبی و پێش گەیشتنی ئیسلام بە دۆڵی دوو رووبارەکە، تیایدا ژیاون. واتە ئەوەی لە عێراقی دێریندا بەرهەم هاتووە، هیچ پەیوەندییەکی بەو عەرەبانەوە نییە، کە لە هاتنیانەوە بۆ عێراق هۆکاری کوشتن و بڕین و وێرانکردن و سڕینەوەی شارستانێتیی میزۆپۆتامیا بوون. واتە ئەگەر پێش هاتنی عەرەبەکان، لەم جوگرافیایەدا شارستانیەتێک هەبووبێت، ئەوا لە هاتنی ئەواندا رووخاوە. رەنگە هەر ئەوەش وای لە بیرمەندێکی وەکوو هیگڵ کردبێت، لە کتێبە بەناوبەنگەکەیدا (جیهانی رۆژهەڵات) بە هیچ شێوەیەک باسی شتێک نەکات بەناوی شارستانێتیی عێراقی، یان شارستانیی میزۆپۆتامیا.


ئاشکرایە لەدوای فەتحی ئیسلامی و بەتایبەتی دوای کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی خەلیفەکانی راشیدین و گواستنەوەی دەسەڵاتی خەلافەت بۆ عێراق، هەر لەو کاتەی خەڵکی کووفە بەڵێنیان بە حوسێنی کوڕی عەلی دا، کە بیکەنە خەلیفەی موسڵمانان، کەچی فێڵیان لێ کرد و بەکوشتیان دا، عێراق زەمینەی فریودان و بەڵێن شکاندن و خوێنڕشتن بووە. ئەمەوییەکان و عەباسییەکان و پاشانیش تورکە هەمەجەکان، کە فەرمانڕەوایی عێراق و ناوچەکەیان کردووە، سەرگەرمی کوشتن و بڕین و خوێنڕشتن بوون. واتە لە عێراقدا، بەدرێژایی مێژووی دوای فەتحی ئیسلامی، بەشی ئەوەندە سەقامگیری دروست نەبووە، کە زەمینەی عیمرانیی هەمەلایەن بڕەخسێنێت. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات، کە لەم وڵاتەدا زەمینە نەڕەخساوە بۆ عیمرانیی مادی و مرۆیی، کە مەبەست لەم قسەیەش، نەڕەخساندنی زەمینەی پەرەسەندنی ژێرخانی کۆمەڵایەتی و بەوپێیەش پەرەنەسەندنی کۆمەڵایەتییە، واتە نە ئابووری بەو جۆرە پەرەی سەندووە ببێتە بزوێنەری مێژوو، نە سەرخانێکی ئەوتۆ لەو زەمینە ئابوورییە دواکەوتووەدا بەرهەمهاتووە، کە تیایدا تاکەکەسی خاوەن شوناس دروست بووبێت، بەبێ ئەم دووانەش، نەک هەر دیموکراتی و یەکترقبووڵکردن و پێکەوەژیان ئەستەمە، بەڵکوو لە رووی راستییەوە چاوەڕوانی ئەوەش ناکرێت، لە زەمینەیەکی وەهادا بنەمای پەرەسەندن فەراهەم ببێت.


لە مێژووی پێش جەنگی یەکەمی جیهانیدا، کۆمەڵگەی عێراقی کۆمەڵگەیەکی خێڵایەتی دواکەوتووی پەراوێزی مێژوو بووە، کە دابەش کرابوو بۆ چەند ولایەتێک لەژێر سایەی دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانیدا. مەبەستمان لەم قسەیەش ئەوەیە، کە هەتا هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی، کۆمەڵگەی عێراقی نە لەسەر زەمینەی خێڵایەتی و بنەماکانی خوێن و دەمارگیری و ئایین، نە لەسەر بنەمای پەرەسەندنی ئابووری و دروستبوونی چینی ناوەند لەدوای رووخاندنی خەلافەتی عەباسییەوە، جارێکی تر نەیتوانیوە دەوڵەت بەرهەم بهێنێت. لەدوای رووخاندنی دەوڵەتی عوسمانییش، ئەو دەوڵەتە دەستکردەی کە ئینگلیزەکان لە عێراقی عەجەمدا بۆ عەرەبیان دروست کرد، نە زەمینەی کۆمەڵایەتی و ئابووری و نە زەمینەی عەقڵی و کولتووریی کۆمەڵگەی عەرەبی عێراقی لە ئاستی بەرهەمهێنانی دەوڵەتدا نەبوون. واتە کۆمەڵگەی عێراقی دەوڵەتی بەرهەم نەهێناوە، بەڵکوو بە بڕیار دەوڵەتی بۆ دروستکراوە، تەنانەت مەلیکیشی لە حیجازەوە بۆ قەرز کراوە. ئەمەش مانای ئەوەیە، کە تەنانەت ئینگلیز لە کۆمەڵگەی عێراقیدا کەسێکیان نەدۆزیوەتەوە بە شایانی ئەوەی بزانن ئەو دەوڵەتە بەڕێوە ببات، کە ئەوان دروستیان کرد. کەواتە ئەو زەمینەی دەوڵەتی عێراقی تێدا دروست کراوە، نەک زەمینەی بنیاتنانی دیموکراتی و سیستمێکی باشی بەڕێوەبردن نەبووە، بەڵکوو دەوڵەتە دروستکراوەکەش بووکەڵەی دەستی بەریتانیا بووە، بەڵام خاسێتێکی دیاری ئەو دەوڵەتە لەو جوگرافیایەدا، کە تیایدا دروست کرا ئەوە بوو کە سەرباری ئەوەی پەیڕەوکەرانی مەزهەبی شیعە، چەند ئەوەندەی پەیڕەوکەرانی مەزهەبی سوننە بوون، بەتایبەتی پێش لکاندنی باشووری کوردستان بەو دەوڵەتەوە، کەچی مەلیک و پێکهاتەی گشتی، یان دیاری دەوڵەتەکە سوننە بوون. رەنگە لێرەدا ئەو پرسیارە سەر هەڵبدات، بۆچی کەمینەی سوننە بەسەر زۆرینەی شیعەدا سەپێندران؟


ئایا ئینگلیزەکان متمانەیان بە شیعە نەبوو، یان شیعە هێندە دواکەوتوو بوون، شایانی ئەوە نەبوون دەوڵەتیان بدرێتە دەست؟ روونتر بڵێین، ئایا ئینگلیزەکان پێیان وابوو، کە شیعە نوێنەرایەتیی بەدووی عەرەبی دەکەن و لە ئاستی دەوڵەتداری و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا نین؟ تەنانەت لە رووخاندنی دەوڵەتی پاشایەتیشەوە، هەتا رووخاندنی رژێمەکەی سەدام حوسێن، هەر سوننە فەرمانڕەوای عێراق بوون و بەوەش سوننە سەرباری خراپ بەڕێوەبردنی وڵات و کوشتن و وێرانکردن، بەڵام بوون بە خاوەنی جۆرێک لە کولتووری دەوڵەتداری، لەکاتێکدا زۆرینەی شیعە و کوردیش وەکوو نەتەوەیەکی وڵات داگیرکراو لەلایەن عێراقەوە، بەردەوام لەدەرەوەی دەوڵەت و دەوڵەتداریدا بوون. ئەزموونی فەرمانڕەوایی و دەوڵەتداریی سوننە، ئەزموونی پارتی سەرکردە و سەرکردەی تاکوتەنیا بوو، واتە فەرمانڕەوایی تاکە سەرکردەی دیکتاتۆر، کە ئەوەش ئەزموونی سیستێمی سەرۆکایەتی بوو، کە چل و پێنج ساڵ عێراقی بەڕێوە بردووە.


کاتێک ئەمەریکا رژێمەکەی سەدام حوسێنی رووخاند، وای پیشان دەدا، کە سیستمێکی دیموکراتی لە عێراقدا دادەمەزرێنێت. بێ گومان رێکارە سیاسی و ئیداری و یاساییەکان بۆ هەڵبژاردن و پێکهێنانی پەرلەمان و سەرۆکایەتیی کۆمار و حکوومەت لەبەرگیران و لەو کاتەشەوە تاکوو ئێستا چەند هەڵبژاردنێک کراوە و بە رووکەشیش دەستاودەستی دەسەڵات کراوە. ئەوەشی لە کۆمەڵگە دواکەوتوو، مەزهەبی و تائیفی و خێڵەکییە داخراوەکانی وەکوو عێراقدا بۆ دیموکراسی چاوەڕوان دەکرێت، هەر ئەوەیە، چونکە دیموکراتیی زیاتر لەو رووکەشەی لە عێراقدا بینیومانە، لەسەر بنەمای پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و بوونی کولتووری دیموکراتی و پێگەیشتنی تاکەکەسی خاوەن شوناس و گۆڕانی ئاراستەی پەیوەندییەکان لە هەڕەمییەوە بۆ ئاسۆیی دەگاتە ئەنجام، کە ئەم بنەما پێویستانەش بۆ دیموکراسی لە کۆمەڵگەی عێراقیدا یان بوونیان نییە یان، ئەگەر هەشبن لە ئاستی زۆر لاوازدان، بۆیە چاوەڕوانکردنی ئەوەی، کە کێشەکانی عێراق لە رێگای سیستمێکی دیموکراسییەوە چارەسەر بکرێن، جۆرێکە لە خەیاڵ. بەڵام ئاشکرایە بە هەموو کێشەکانیەوە، خراپترین سیستێمی پەرلەمانی بۆ وڵاتە دواکەوتوو فرە ئیتنیک و فرە ئایین و فرە مەزهەبەکانی وەکوو عێراق، زۆر لە سیستێمی سەرۆکایەتی باشترە، کە لەم جۆرە کۆمەڵگەیانەدا دەبێتە سیستێمی تاکەکەسی و دیکتاتۆری.


بنەماکانی تەوافوق لە عێراقدا هەڵوەشاونەتەوە و وەکوو بینیمان لە هەڵبژاردنی پێشوویشدا، دەنگی دەنگدەران و ژمارەی کورسی لە پێکهێنانی هەر سێ سەرۆکایەتییەکەدا هیچ بەهایەکی نەبوو، چونکە ژمارەی کورسییەکانی ئەو سێ کەسەی، لەسەر سێ کورسیی یەکەمی عێراق دانیشتوون، بایی پۆستی وەزیری دواهەمین وەزارەتی عێراق نەبوو. کەواتە کێ ئەمانەی دانا؟ دەنگدەری عێراق؟ یان لیستە یەکەمەکانی عێراق؟ یان رێککەوتنی ژێربەژێری ئێران و ئەمەریکا؟ بێ گومان لێرەوە دەردەکەوێت، کە هەڵبژاردن و دەنگی خەڵک هیچ بەهایەکی نەبووە، ئیتر گرنگ نییە ئەو سێ کەسە بۆ پۆستەکانیان گونجاون یان نا؟ واتە ئەوەی لە پێکهێنانی سێ دەسەڵاتەکەی ئێستای عێراق پەیڕەو کراوە، لەدەرەوەی سادەترین بنەمای دیموکراسییە و لەڕاستیشدا سووکایەتی کردن بووە بە هەڵبژاردن و بە دەنگی دەنگدەر. کەواتە دانانی بەرپرسانی یەکەمی عێراق لەم حکوومەتەی ئێستادا، هەمان شێوەی دانانی بەرپرسانی یەکەمی عێراق بووە لە دروستکردنی دەوڵەتی عێراقەوە لە سەرەتای بیستەکانەوە، کە مەلیکیان لە حیجازەوە هێنا، تا ئەو کاتەی لەدەرەوەی ویستی عێراقییەکان بە دەبابەی بێگانە سەرکردایەتیی بەعسییان هێنا و سەپاندیانن بەسەر عێراقدا. مەبەست لەم قسەیە ئەوەیە، راستە گەلانی عێراق بەشداریی هەڵىژاردنیان کردووە و دەنگیان داوە، بەڵام ئەوەی سێ سەرۆکایەتییەکەی ئێستای عێراقی دروست کردووە، دەنگەکانی ئەوان نییە، کەواتە ئەوانەشی بەناو نوێنەری دەنگدەرانی عێراقین و ئێستا ئەندامی پەرلەمانی عێراقن، لە رووی کاریگەری و رۆڵبینینەوە وەکوو دەنگدەرەکانیانن، تەنیا ئەوەیە دەنگدەری عێراقی برسی و بێ کار و بێبەشە لە خزمەتگوزاری، بەڵام ئەوانی ئەندام پەرلەمان تێر و گیرفان پڕن. هەر بۆیە تەنیا کاتێک دەتوانن متمانە لە سەرۆک وەزیران وەربگرنەوە، ئەو دەوڵەت و لایەنە دەرەکییانەی ئەم سێ کەسەیان بۆ سێ پۆستە سەرەکییەکەی عێراق داناوە رازی بن. واتە پەرلەمانی عێراق ناتوانێت بێ رەزامەندی و ئاماژەی ئەوان هیچ هەنگاوێک بنێت.


ئێستا عێراقی شیعە دەکوڵێت، عێراقی سوننە کپ و خامۆشە، کوردیش ئەگەر ژیر بێت، خۆی تێکەڵاوی هیچ لایەکیان ناکات. ئاشکرایە شیعەی عێراق تا ئاستێکی زۆر بەسەر حزب و لایەن و ئاراستە شیعەکاندا دابەش بوونە و پێشتریش کوێرانە دوای ئەو مەرجەع و حزب و لایەنانە کەوتوون و دەنگیان پێ داون و راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ شەڕی سوننە و کوردیشیان بۆ کردوون. ئێستا پێدەچێت برسێتی و بێکاری لە جوگرافیای شیعەدا، جەماوەری شیعە بەرەو ئەوە ببات، کە نەفرەت لە حزب و لایەنە شیعەکان و تەنانەت لە سەرکردە شیعەکان و ئێرانی ئاغایشیان بکەن. هاوارکردنی جەماوەری خۆپیشاندەر و بە گەندەڵ بانگکردنی سەدر و ناچارکردنی بۆ بەجێهیشتنی شوێنەکە بە سەرشۆڕی، بەڵگەیەکی روونە بۆ لاوازبوونی بڕوای جەماوەری برسیی شیعەی عێراق بە حزب و فیگەرە شیعییە پرۆئێرانییەکان، لەکاتێکدا سەدر بە هیوای ئەوە بوو ببێتە رابەری خۆپیشاندەران. لێرەوە پێدەچێت جەماوەری شیعە گەیشتبن بە ئەوەی سەرە دز و ناپاک و نانیشتمانییەکانی شیعە و هەموو دەوڵەت و حکوومەتی عێراقی تەڵاق بدەن. حزبە عێراقییەکانیش چونکە پەروەردەی عەقڵی بکوژی بەعس و عەقڵی داخراو و بکوژی حزبە شیعە فاندەمێنتاڵ و مەزهەبییە توندڕەوەکانن، دەست لە رەشە خەڵکی عێراق ناپارێزن، هەرچۆن سوپای فەتح دەستی لە رەشەخەڵکی عێراق نەپاراست و سوپای خوێنڕێژ و ئەنفالچیی عێراق دەستی لە خەڵکی مەدەنی و بێ چەکی کوردستان نەپاراست.


ئێستا عێراق لەبەردەم دوو ڕێگادایە، کە هیچیان ئاماژەی ئاسۆیەکی گەش نادەن. رێگای یەکەم هەڵوەشاندنەوەی ئەم حکوومەتەی ئێستایە کە پێدەچێت رووخاندنی ببێتە پاشاگەردانی، یان شەڕی ناوخۆ، یان سەرێکی گەندەڵ و نانیشتمانیی تر لە جۆری مالیکی یان عەبادی، یان هەر پرۆئێرانییەکی تر ببێتە سەرۆکی حکوومەت، کە هەرگیز ناشێت لە عادل عەبدولمەهدی بۆ خزمەتی رەشەخەڵکی عێراق زیاتری پێبکرێت. ئەگەر هەڵبژاردنیش بکرێت، بێ گومان مەزهەب یان تەشەیوع وەکوو ئەفیوون جارێکی تر شیعە دەکاتەوە بە زۆرینە و سەرێکی گەندەڵی تری شیعە دەبێتەوە بە فەرمانڕەوای عێراق، کە هیچ کام لەم ئەگەرانە، عێراق لەو بارودۆخە ناهەموارەی ئێستای رزگار ناکات.


رێگای دووەمیش هەڵوەشاندنەوەی سیستێمی بەڕێوەبردنی ئێستا و گۆڕینیەتی بۆ سیستێمی سەرۆکایەتی، کە ئەمەش ویستی کۆنە بەعسییەکان و ناسیونالیستە شۆڤێنیزتە عەرەبەکانە و دەشێ ئەمەریکا و دەوڵەتانی سوننەی عەرەبیش مەیلداری ئەوە بن، بە ئومێدی سەپاندنی فەرماندەیەکی سەربازی بەسەر عێراقدا، هەرچۆن سیسی بەسەر میسڕدا سەپێندرا، کە ئەمەش گێڕانەوەی سیستێمی تاکەکەسی و تاکە دیکتاتۆرە، کە هیچ ترووسکاییەکی خێری تیادا بەدی ناکرێت. لە هەردوو رێگاکەدا ئاسۆی عێراق تاریکە و پێناچێت سیستێمێک لە عێراقدا پێکبێت، بتوانێت کێشەی بێکاری و ژیانی رەشەخەڵکی عێراق چارەسەر بکات و عێراق لە دەستی گەندەڵکاران دەربهێنێت و ئەوەی پێی دەگوترێت سەروەریی نیشتمانی بۆ وڵاتەکەی بگێڕێتەوە، واتە عێراق ببێتە وڵاتێک خۆی بڕیاری خۆی بدات و خۆی خۆی بەڕێوە ببات و لە پایتەختەکانی ترەوە بەڕێوە نەبرێت.


بێ گومان دەروازەی دەربازبوونی عێراق لەم بارە ناهەموارەی، کە گەیاندوویەتییە کەناری هەڵوەشاندنەوە، دەروازەیەکی تاریکە و بەرەو نادیار دەڕوات. ئاشکرایە ئەم بارودۆخە ئاسۆ لێڵەی عێراق، کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان هەیە و دەیبێت. کەواتە دەبێ کورد چۆن مامەڵە بکات؟ بێ گومان ئەگەر کورد بتوانێت بە لۆجیکی عەقڵ بیر بکاتەوە، نابێت ببێتە بەشێک لە ململانێ و کێشەکانی عێراق، بەڵکوو هەموو کێشە ناوخۆییەکانی خۆی بەلاوە دەنێت و خۆی ئامادە دەکات بۆ هەر پێشهاتێک، کە دەشێ بەرەو نادیار هەنگاونانی عێراق، سەرئەنجام لە بەرژەوەندیی کوردستان بشکێتەوە. بەڵام دەبێ پێشبینیی ئەوەش بکرێت کە لەوانەیە رێکردنی عێراق بەرەو نادیار، ببێتە هۆی شەڕی ناوخۆ لە وڵاتەکەدا و ئەوەش ببێتە هۆی دەرکەوتن و کێبڕکێی رێکخراوی توندڕەو و تیرۆریست و دروستبوونی ئاژاوە و پشێوی و کێشەی گەورە لە وڵاتەکەدا و پرووشکی ئەوەش کوردستانیش بگرێتەوە. بێ گومان تاکە زەمانەتی پاراستنی کوردستان لە هەر پێشهاتێکی خراپ و نەخوزراو، یەکێتی و یەکبوونی کورد خۆیەتی، کە ئەوەش پێویستی بە چارەسەرکردنی هەموو کێشە ناوخۆییەکان و دەستوبردکردنە لە چاکسازیدا، بە جۆرێک لە لایەک نێوانی کۆی حزب و لایەنەکانی کوردستان رێکخراو و بێ کێشە بێت، لە لایەکی ترەوە لە رێگەی چاکسازیی ریشەییەوە ئینتیما و پشتگیریی جەماوەری خەڵکی کوردستان بۆ دەسەڵاتی کوردی بگەڕێیتەوە.

 

logo

Copyright ©2019 Basnews.com. All rights reserved