جه‌نگێكی تر له‌ڕێگه‌ماندا

((هه‌موواركردنه‌وه‌ی ده‌ستوور))

ئازاد جندیانی

 

قسه‌وباس له‌((هه‌موواركردنه‌وه‌ی ده‌ستوور)) له‌عیراقدا فراوان بووه‌. بۆیه‌ خستوومه‌ته‌ ناو ئه‌و چواركه‌وانه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی كاری بۆ ئه‌كرێ هه‌موواركردنه‌وه‌ نیه‌، به‌ڵكو گۆڕینی ده‌ستووره‌ ده‌نا له‌م ده‌ستووره‌ی ئێستادا هیچ ڕێگریێك نییه‌ له‌به‌رده‌م داخوازییه‌كانی خۆپیشانده‌رانی به‌غدا و خوارووی عیراق، بۆ نموونه‌ له‌م ده‌ستووره‌دا هیچ  یەکێک  له‌م دیاردانەی کە لەحوکمڕانیدا هەن و خۆپیشاندەران لەدژیان وەستاونەتەوە دروشمیان لەدژ بەرزکردۆتەو دیاردەی به‌ یاسایی ‌كراونین و له‌ده‌ستووردا پشتیوانیان نییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هێڵی سووری ده‌ستوورییان هه‌یه‌. به‌نموونه‌  ڕه‌تكردنه‌وه‌ی حكومه‌تی پشكپشكێنه‌ی تایفی و حزبی و خزم خزمێنه‌، هه‌بوونی گه‌نده‌ڵی، هه‌بوون و درێژه‌كێشانی قه‌یرانی بێكاری، نه‌بوونی شه‌فافیه‌ت و ده‌ستووه‌ردانی ناوه‌ند و مه‌رجه‌عیه‌ته‌ ئایینیه‌كان له‌كاروباری ده‌وڵه‌تداری، نه‌بوونی ئه‌وه‌ی پێی ئه‌ووترێ سه‌روه‌ری ده‌وڵه‌ت و ده‌ستووه‌ردانی فراوان و به‌رده‌وام و په‌ره‌سه‌ندووی ئه‌م وڵات و ئه‌و وڵات له‌كاروباری ناوخۆی ((ده‌وڵه‌تی عیراق)) و زۆر بابه‌تی تریش، ده‌ستوور نه‌یخستوونه‌ته‌ ژێر چه‌تری خۆیه‌وه‌. ئه‌ی كه‌واتا بۆچی هه‌موواركردنه‌وه‌ی ده‌ستوور، لای سیاسیه‌كان و هه‌ردوو سه‌رۆكایه‌تی كۆمار و په‌رله‌مان و هه‌ندێ له‌حزب و فراكسیۆنه‌كان و هیتریش كراوه‌ته‌ سه‌رده‌فته‌ری داخوازی خۆپیشاندانه‌كان. له‌كاتێكدا به‌پشت به‌ستن به‌ مادده‌ ده‌ستووریه‌كان ئه‌كرێ حكومه‌ت هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌، هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خت بكرێ، گه‌نده‌ڵكاران به‌ ئاسانی تۆمه‌تباربكرێن و ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری به‌ ئاماده‌بوونی تۆمه‌تباران و به‌بێ ئاماده‌بوونیشیان دادگاییان بكا. له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ داواكاره‌ گشتیه‌كان و دادگای باڵای فیدڕاڵی ئه‌توانێ زۆر له‌و لادانانه‌ یه‌كلابكاته‌وه‌ كه‌ ئێستا یان ده‌مێكه‌ باسیان ئه‌كرێ و هاووڵاتیان ودامه‌زراوه‌ و ڕێكخراوه‌ مه‌ده‌نیه‌كان و زۆر ڕێكخراوی نێوده‌وڵه‌تیش باسیان لێوه‌ ئه‌كه‌ن.

 

ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م بۆچوونانه‌ی سه‌ره‌وه‌م هه‌رگیز به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ ده‌ستووری عیراق نموونه‌ییه‌ و بێ خه‌وشه‌، نه‌خێر به‌ر له‌هه‌موو لایه‌ك كورد له‌سه‌ر زۆر بابه‌تی په‌یوه‌ست به‌ مافه‌كانی خۆی وه‌ك نه‌ته‌وه‌ و گه‌ل و خاك و قه‌واره‌ په‌سندكراوه‌كه‌ی هه‌رێمی كوردستان، ئه‌م ده‌ستووره‌ی به‌دڵ نییه‌، به‌تایبه‌ت له‌جێبه‌جێكردن و په‌یوه‌ست بوون به‌ مادده‌كانیه‌وه‌، كورد به‌رله‌هه‌مووان ده‌نگی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ خۆدزینه‌وه‌و له‌ده‌ستوور لادانی  ده‌سه‌ڵاتی ته‌نفیزی عیراق هاتۆته‌ده‌نگ و زۆر مشتومڕی په‌رله‌مانی، سیاسی، ئابووری و بگره‌ ئه‌منیشی له‌گه‌ڵ حزب و هاوپه‌یمانییه‌ته‌ حوكمڕانه‌كانی به‌غدا كردووه‌و خۆدزینه‌وه‌یانی له‌جێبه‌جێكردنی ده‌ستوور و ته‌فسیركردنی میزاجی و لایه‌نگرانه‌یان بۆ مادده‌ ده‌ستوورییه‌كان، به‌تایبه‌ت ئه‌و ماددانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ ده‌سكه‌وته‌كانی كوردستان، كه‌ گه‌وهه‌ری به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی پێكئه‌هێنێ. ئه‌زموونی شانزه‌ساڵی ڕابردووی كوردستان له‌گه‌ڵ هێزو لایه‌نه‌ باڵاده‌سته‌كانی حوكمڕانی عیراق له‌دوای سه‌دامه‌وه‌، لانی كه‌م ئه‌وه‌ی فێركردین، كه‌ گومان له‌هه‌موو هه‌نگاوه‌كانی حوكمڕانی نه‌ته‌وه‌-مه‌زهه‌بی ئێستای عیراق بكه‌ین. له‌وباره‌وه‌ به‌ساده‌یی ئه‌توانین ئه‌وه‌ بسه‌لمێنین، كه‌ ئه‌و حزب و كاره‌كته‌ره‌ سیاسیانه‌ی له‌و شانزه‌ساڵه‌دا تاقیمان كردنه‌وه‌، ئه‌وان پتر له‌كورد له‌م ده‌ستووره‌ ناڕازین، به‌ڵام به‌دوو ئه‌نگێزه‌ی له‌یه‌ك نه‌چوو و بگره‌ ناكۆك. له‌لایه‌كه‌وه‌ ڕازی نه‌بوونی كورد له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، كه‌ حوكمڕان و كاره‌كته‌ره‌كانی  نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست له‌عیراقدا به‌به‌رده‌وامی و ڕك وڕاست و تا ئه‌م ساته‌ وه‌خته‌ش خۆیان له‌جێبه‌جێكردنی هه‌موو ئه‌ومادده‌ ده‌ستوورییانه‌ دزیوه‌ته‌وه‌و ئه‌دزنه‌وه‌ كه‌ ئه‌بووایه‌ جێبه‌جێ بكرێن له‌نموونه‌ی  مادده‌ی 140، یاسای نه‌وت و گاز، مه‌سه‌له‌ی پێشمه‌رگه‌، ئه‌نجوومه‌نی فیدڕاڵی و هیتریش كه‌ حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌دوایه‌كه‌كانی دوای ڕووخانی سه‌دام به‌عه‌نته‌ریاته‌وه‌ جێبه‌جێیان نه‌كردووه‌. له‌پشتی ئه‌و خۆدزینه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌ی حوكمڕانان و خاوه‌نانی واقیعی ده‌وڵه‌تی عیراق و دامه‌زراوه‌كانی به‌ حكومه‌ت و په‌رله‌مان و ده‌زگاكانی تری ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ بووه‌، كه‌ پێناسه‌ی له‌سه‌ر ڕێككه‌وتووی عیراقی دوای 2003 وورده‌ وورده‌ له‌ناوه‌رۆك به‌تاڵ بكه‌نه‌وه‌، به‌تایبه‌ت مه‌سه‌له‌ی فیدڕاڵیه‌تی ده‌وڵه‌ت، كه‌ لەڕوانگەی دەستورەکەوە گه‌وهه‌ری چاره‌سه‌ری مه‌سه‌له‌ی كوردستانی پێكهێناوه‌، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ دوو ئاراسته‌ی ئاشكرایان گرتۆته‌به‌ر، یه‌كێكیان ڕه‌تكردنه‌وه‌ی توندوتیژو ناده‌ستوورییانه‌ی هه‌موو ئه‌و هه‌وڵه‌ ده‌ستوورییانه‌ی له‌به‌سره‌و ناوچه‌كانی سوننه‌نشین دران بۆ پێكهێنانی هه‌رێمی فیدڕاڵی. ڕه‌تكردنه‌وه‌ی هه‌بوونی هه‌رێمی تر له‌عیراقدا ئه‌گه‌ر هه‌ندێ هۆكاری لاوه‌كی یان پله‌دوو و تاكتیكیشی هه‌بووبێ، ئه‌وا ئامانجی ستراتیژی حوكمڕانانی به‌غدا ئه‌وه‌بوو كه‌ ته‌نیا ئه‌و به‌شه‌ی باشووری كوردستان به‌هه‌رێم بمێنێته‌وه‌ كه‌ تا ئێستا به‌رده‌وامه‌، بۆ ئه‌وه‌ی له‌هه‌ر ده‌رفه‌تێكی گونجاودا بۆ ئه‌وان هه‌ڵیوه‌شێننه‌وه‌ یان له‌باری ببه‌ن و دواجار بیكه‌نه‌ ناوێكی بێ ناوه‌رۆك هاوشێوه‌ى ئۆتۆنۆمى یه‌ك لایه‌نەى 1975. باسی دیموكراسی  عیراقیش ناكه‌م چونكه‌ ئه‌مه‌ ئاوێكی زۆری ئه‌وێ و هاوكاتیش ئه‌وه‌ی به‌و ناوه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌باشترین باردا و له‌به‌ر زۆر دیارده‌و ده‌رهاوێشته‌، ته‌نیا كۆمێدیایه‌كه‌ له‌دیموكراسی و هیچی ترنا.

 

ئێمه‌ له‌م قۆناخه‌دا ناچارین به‌رگری له‌مافه‌ ده‌ستوورییه‌كانمان بكه‌ین، ئه‌گه‌رچی ئه‌شزانین كه‌ ئه‌م ده‌ستووره‌ ناچیزو نیوه‌ناچڵو پێشێلكراوه‌، ئه‌گه‌ر له‌لایه‌كدا هێندێ له‌مافه‌كانمانی تیایه‌، كه‌ مێژووی هێندێ له‌م مافانه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می ماندێتی ئینگلیز به‌سه‌ر عیراق و هی ئه‌و به‌ڵگه‌نامه‌و ڕاسپارده‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌یه‌ كه‌ بۆ دوای نه‌مانی ماندێت خرابوونه‌ سه‌رشانی ده‌وڵه‌تی پاشایه‌تی. به‌ڵام ئه‌بێ ڕاستیێكی نوێشمان له‌به‌رچاو بێ، كه‌ هه‌ر ئه‌و ده‌ستووره‌ ده‌یان چاڵی وه‌ك گۆڕیشی تیایه‌ بۆ مافه‌كانمان. بۆیه‌ من گومانم له‌وه‌ نییه‌ كه‌ هه‌موواركردنه‌وه‌ی ده‌ستوور، كورد ئه‌خاته‌ به‌رده‌م جه‌نگ و ململانێیه‌كی سه‌خت، له‌سه‌رده‌مێكدا كه‌ ئێمه‌ له‌فاكته‌ره‌كانی هێز بێ به‌شین و ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌مان بۆ ناڕه‌خسێته‌وه‌، كه‌ له‌سه‌رده‌می نووسینه‌وه‌ی ئه‌م ده‌ستووره‌ی ئێستادا هه‌مان بوو، هه‌روه‌ها ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بوار و ده‌ره‌فه‌تی دانوستان و بگره‌ سات و سه‌وداشمان له‌گه‌ڵ هێندێ له‌لایه‌نه‌ كاریگه‌ره‌كانی گۆڕه‌پانه‌كه‌دا هه‌بوو، وه‌ك چۆن پشتیوانیێكی تریشمان هه‌بوو، كه‌ هی كۆنگره‌ی له‌نده‌نی ئۆپۆزسیۆن بوو، له‌وێ زۆر له‌تێگه‌یشتنی هاوبه‌ش له‌باره‌ی فیدڕاڵی و مافه‌كانی كورده‌وه‌ جێكرابۆوه‌و لایه‌نی نێوده‌وڵه‌تی گرنگ و كاریگه‌ری وه‌ك ئه‌مریكاو به‌ریتانیاش گه‌واهیده‌ر و به‌رگریكه‌ربوون له‌و مافانه‌ی له‌وێ تۆمار كرابوون. به‌رامبه‌ره‌كانمان، ئه‌گه‌ر نه‌شڵێین هاوبه‌شه‌كانمان له‌ئێستای عیراقدا و هه‌ندێ ده‌وڵه‌تی هاوسێ و به‌رژه‌وه‌ندیدار له‌عیراق، وه‌كو ئێران و توركیا و هیتریش، وه‌ك خۆمان خاڵه‌كانی هێزو لاوازی لایه‌نی كوردستانی ئه‌زانن و دڵنیام كه‌ گووشار و پاڵدان  بۆ دواوه‌ له‌دژمان په‌یڕه‌و ئه‌كه‌ن. بۆیه‌ جێی خۆیه‌تی كه‌ به‌هه‌موو لایه‌نه‌ كوردستانیه‌كان، به‌و كاره‌كته‌رانه‌شه‌وه‌ كه‌ لایه‌نگری هه‌موواركردنه‌وه‌ یان ڕوونتر بڵێم گۆڕینی ده‌ستوور ئه‌كه‌ن، ئه‌بێ زوو له‌م مرخێش مرخێش (معمعه‌)ه‌ بكشێنه‌وه‌و به‌و ئاراسته‌یه‌ كاربكه‌ن، كه‌ ده‌ستوور تا جێبه‌جێكردنی ئه‌و ماددانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ مافه‌كانی كوردستان، به‌تایبه‌ت مادده‌ی 140 و هێزی پێشمه‌رگه‌و ئه‌وانی تیریش ڕێنه‌ده‌ن ده‌ستوور بگۆڕدرێ. هاوكات ئه‌بێ هه‌موو لایه‌نه‌ كوردستانیه‌كان به‌ یه‌كگرتوویی خۆیان بۆ هه‌ر سیناریۆیه‌كی مه‌ترسیدار له‌سه‌ر كورد ئاماده‌ بكه‌ن. هه‌ر له‌و باره‌وه‌ پێم وانیه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌س بێ، كه‌ فراكسیۆنه‌كانی كوردستان له‌په‌رله‌مانی عیراق دانوستان بكه‌ن، یان وه‌فدی هه‌رێم بچێته‌ به‌غدا. به‌ڵكو وا ئه‌خوازێ سه‌باره‌ت به‌ مه‌ترسیه‌كانی ئه‌م هه‌نگاوه‌ی به‌غدا نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و وڵاتانی زلهێزی دنیاش به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا، فەڕەنسا، چین، روسیا، به‌ریتانیا، برۆكسل و وڵاتانی ئه‌وروپا، وڵاتانی هاوسێی كوردستان و كۆمكاری عه‌ره‌ب و سعودیه‌و میسر و هیتریش له‌و مه‌ترسیانه‌ ئاگاداربكرێنه‌وه‌ كه‌ له‌ئه‌گه‌ره‌كانی گۆڕین و هه‌موواركردنه‌وه‌ی ده‌ستووری عیراقدا ئه‌كه‌ونه‌وه‌.

(هه‌ر له‌باره‌ی مه‌سه‌له‌ی ده‌ستووره‌وه‌ وتاری تری به‌دوادادێ)

 

هه‌ولێر

1 /11 / 2019

logo

Copyright ©2019 Basnews.com. All rights reserved